ŞİİR PENCERESİ::Poetik Metinler

1983’ün şiirdeki verimini, yalnız ilk basımları göz önünde tutarak (ve bu yazının yazıldığı 6 Aralık gününe kadar) 40 kitap olarak saptadık. Rıfat Ilgaz’dan Gökhan Cengizhan’a dek 40 ozan, 1911’den 1959’a uzanan doğum tarihleriyle geniş bir zaman dilimi...

Bu genel görünüme birkaç kesitten bakmayı denedik. Önce ozanların seçtiği şiirleştirme yolu bizi ilgilendirdi. Söyleyiş, dil kaygısı, kısaca ‘söylem’ diyebileceğimiz biçime ilişkin çaba, kendi içinde değer taşıdığı gibi, ozanın yaşama bakışını, sanat anlayışını da bir bakıma içeriyor.

Söylemlerine göre sıralarsak bu 40 kitabı 4 kümede toplamak olanaklı.

En yaygın olanı 16 kitapla anlatımcı söylem. ‘Anlatımcı’ derken söylemek istediğimiz, ‘anlatma’ eyleminin ağırlıkta olması. Şiirin ‘cümle’lerle örülmesi. Cümlelerin ‘çekimli fiil’ lerle kurulması. Şiire bakınca ‘bu’ niteliğin göze çarpması.

Bu kümede adı anılması gereken kitaplar: Kulağımız Kirişte (Rıfat Ilgaz), Tufandan Önce (Necati Cumalı, Bütün Şiirleri I kitabının ilk bölümü), Araya Giren Görüntüler (Kemal Özer), Yedi Deryalar Geçsen (Özdemir İnce), Son Değil (Aydın Hatipoğlu), İyi Bir Yurttaş Aranıyor (Ataol Behramoğlu), Sandalım Kıyıya Bağlı (Dinçer Sümer), Bitmeyen (Hüseyin Atabaş), Gözyaşları da Çiçek Açar (Abdülkadir Bulut), Bir Demet Diken (İsmail Uyaroğlu), Güneşli (Hakkı Özkan), İzleri Var (Seyyit Nezir), Ellerin Sıcak Bir Ülke (İlhan Özdemirci), Kuşkuluyum Yaşadığımdan (Turgay Fişekçi), Denkleyerek Hayatı (M.Yılmaz Karaibrahimoğlu), Erlangen Şiirleri (Habib Bektaş).

Homeros’tan günümüze ana söylem olan anlatımcılık, ülkemizde de İkinci Yeni dışında, bütün dönemlerde temel söylemi oluşturdu. Ne var ki kendini yenilemesini de, çeşitlenmesini de bilerek... Nitekim 1983 ürünlerinde bu çeşitliliği görüyoruz. 1940 Kuşağı’nda konuşur, dertleşir gibi dolaysızlaşan anlatımcılık, Rıfat Ilgaz’ın şiirlerinde hemen beliriyor: “Yaşlılar adına konuşmanın tam zamanı / Kütükte yaşı yetmişlerin arasındayım. / Bir tekerlemenin çağrışımında / İnanıvermeyin işimin bittiğine. / Ne var ki dertlerimiz, tasalarımız artıyor, / Yaş ilerledikçe.” (Kulağımız Kirişte)

Kendiyle ve çevreyle sürekli didişmenin hırçınlığına elverişli oldukça kıvrak bir iç konuşma kıvamı ediniyor İsmail Uyaroğlu’nda: “Ağlamak istiyorum, bulanık / Bir ırmak gibi taşmayı / Yorgunum, yoruldum acı çekmekten / Sürekli erteliyorum bu yüzden / Hayatla yeni bir hesaplaşmayı” (Bir Demet Diken)

Özdemir İnce’yle Abdülkadir Bulut’ta plastik bir gerece ulaşıyor. Birinde kalemle, ötekinde fırçayla görüntüler çizmeye uygun. Aydın Hatipoğlu’nda yüksek sesle okunabilecek toksözlü bir deyiş özelliği kazanıyor. Seyyit Nezir’de ise çoksesli bir senfonik şiire yatkın genişliğe varıyor: “Seni daracık evlerden topladım, sözcüklerin kitaplardan çiselediği boş evlerden / Yüzünün incecik oluklarında büyük bir çağıltıyla akıyordun bana, kederden. // Seni parklardan topladım, evet, halkın iş kokularını ve yorgunlukları getirip bıraktığı / Ama baktım, onun koyu gölgesinden hep dışardasın, romanlarda bekliyorsun kalabalığı.” (İzleri Var)

Şiirsel söyleyişte olsun, dili kullanımda olsun, biçimsel öğelerde ve kurguda olsun gelenekle bağıntısı öbür özelliklerinin önüne geçen 6 ürün saptadık. Hemen belirtelim ki ‘gelenek’ derken, masaldan başlayarak yazılı ve sözlü tüm geçmiş yaratı birikimini vurgulamak istiyoruz. Tat, ses, çağrışım, anlam vb olarak kamusal bellekte iz bırakmış bir etkileşim kaynağından kendi sanatı için yararlanan 6 ürün şunlar: Ortadoğu Şiirleri (Ali Yüce), İshakça (Ozan Telli), İlahiler (Gülten Akın), Kara Şarkılar (Hüseyin Haydar), Bir Sürgünün Ezgileri (Vecihi Timuroğlu), Yüreğin Burkulduğu Zaman (Eray Canberk).

Gelenekten yararlanma, bilindiği gibi, tartışması süren bir konu. İçerik olarak yararlanma yanısıra söylem olarak yararlanma da tartışılıyor. Ozanı yönelten, salt ele aldığı konu olabilir, ya da tümüyle dünyagörüşü, sanat anlayışı. Şeyh Bedrettin Destanı’nı yazarken Nâzım Hikmet’in yaptığı birinciye örnek. Başka bir ozan da, diyelim sanatını geniş kitlelere yaymak için aynı yolu tutmuş olsun. Burda önemli olan, doğal ki sonucun başarısı.

1983 ürünleri içinde Eray Canberk’in kitabı, iki tutuma da örnek sayılmaz. İki şiirinde türkü başlığını ve türkü söylemini kullanmış. Öteki şiirlerinde de söylem bakımından türkü esintisi seziliyor. Necatigil’den geçip gelen az sözcüklü, kırık bir söyleyişin yedeğinde: “akşam geceye döndü/ -gece sabahla biter- / hüzün acıya döndü / -acı umudu gizler- // birikir ve çoğalır / aşınan bentlerde su / -öldürür ve yaşatır- / taşmak tutkusu sürer” (Yüreğin Burkulduğu Zaman)

Vecihi Timuroğlu da konusu gereği gelenekle bağıntı kurmuş görünüyor. Doğu Anadolu’da tarihsel olayları konu aldığı için geleneksel düzyazımızın özelliklerinden söylem olarak yararlanıyor.

Ozan Telli ve Ali Yüce için aynı şeyler pek söylenemez. Onlar şiirleri için ana söylem olarak seçmişler gelenekçiliği. Söz birimleri ve kümeleri arasında halk şiiri geleneğinin oluşturduğu ilişkiler, ses olarak açtığı söyleyiş çığırları Ozan Telli’ye, önceki kitaplarında olduğu gibi, İshakça’da da yeni anlatım olanakları ve lirizm sağlıyor.

Okurun mantığına seslenen şiiriyle Ali Yüce ise sözcükleri çıplak, çoğu zaman da sözdizimsel işleme sokmadan kullanıyor. Bunun için de masallardaki tekerleme geleneğinden getirdiği bir söylem geliştirmiş: “Ne hakları ne hakları / Ülkemizde kadın hakları / Daha daha ne hakları / Evrensel insan hakları / Bitki böcek hakları” (Ortadoğu Şiirleri)

Daha önce Ağıtlar ve Türküler (1976) ile Seyran Destanı (1979) kitaplarında halk şiiri geleneğinin ağıt, türkü, destan söylemlerinden kendine özgü bir söylem geliştiren Gülten Akın bu kez İlahiler’de kökü Yunus Emre’ye varan başkaldırılı söylem geleneğinden yeni bir aşamaya ulaşmış.

Hüseyin Haydar da ikinci kitabı Kara Şarkılar’da Karadeniz yöresi türkülerinde görülen oynak ve uçarı ritmden özgün bir söylem çıkarmış.

İlahiler’de olsun, Kara Şarkılar’da olsun okuru kavrayan bir atmosfer başarıyla yaratılmış ve söylemleriyle bu atmosfer birbirini bütünlemiş.

Anlatımcı ve gelenekçi söylemin dışında, geçmişi ve yaygınlığı oldukça sınırlı bir üçüncüsünü ‘çağrışımcı söylem’ diye niteleyebiliriz. Anlatımcı söylemde fiillerin, gelenekçi söylemde ritmin, edanın, söz birimleri ve kümeleri ağının ağır basmasına karşılık çağrışımcı söylemde sıfatlar, izlenimcilik ve betimleyicilik öne çıkıyor. Dıştan Mallarme’nin, bizim şiirimizden Ahmet Haşim, Tanpınar, Dranas, Tarancı, (yer yer) Dağlarca’nın söyleminden sürüp gelen bir geçmiş bulunabilir.

1983 verimi içinde bu kümeye sokulabilecek ürünler: Nereye Uçar Gökyüzü (Refik Durbaş), Yüzün Senin (Turgay Gönenç), Acıyla Akran (Ahmet Ada), Elinden Tutun Günü (Tuğrul Tanyol), Merhaba Yaşamak (Timuçin Özyürekli), Yorulur Ölümlü Gözleri (Suat Vardal), Hüzündür İlk Kelimesi (Serhan Özdemir), Yalan Şiirler (Akif Kurtuluş), Karşı Gece (Behçet Aysan), Güz Ey (Cengiz Bektaş), Yunan Dosyası (Ali Cengizkan).

Yoğunluk ve süreklilik açısından ancak Refik Durbaş, Cengiz Bektaş, Turgay Gönenç, Ahmet Ada’da görüldüğü söylenebilecek bu söylem, öteki ürünlerde bir ya da birkaç belirtiyle yer alıyor. Yunan Dosyası’nda ise, şiirlerin fotoğraflara ilişkin olmasından dolayı betimleyicilik olarak yansıyor.

Çağrışımcı niteliğini, fiil yerine sıfata yaslanışını en belirgin Nereye Uçar Gökyüzü’de görüyoruz: “sıcaklığı yüzünün alevinde eriyen çini soba / memur eskisi memurlar / kitap eskisi kâtipler / anı eskisi anılar / akıl almaz sabrımız / yarım düşler az uykular umutlar / ne dersin bilmem ama / bir ince yağmur / bir ince akşam / bir ince bakışla geçip gidiyorlar gözlerimin uçurumundan”

Betimleyici özellik Acıyla Akran’da ağırlık kazanıyor: “İstasyon önünde hüzünlü faytonlar / Eskiden nasıl beklerse sabah postasını / Yollara bakıp da seni öyle / Bekler çiçekli bir pencerede / Gece safaları hatmiler arasında / O sevgili buğulu genç kız düşleriyle”

Saptadığımız dördüncü söylemi ise ‘kurgu’ sözcüğüyle nitelemek istiyoruz. Şiiri, doğrudan doğruya bir dil olayı olarak görmekten, dil içinde ikinci bir dil yaratma savını önemsemekten, kullanım alanındaki söylemleri özgün bir yapı oluşturmaya aykırı bulmaktan, deneyciliği benimsemekten kaynaklanıyor. 1983 verimi içinde kurgucu söyleme örnek sayılabilecek ürünler: Kara Bir Zamana Alınlık (Ahmet Oktay), Kıyı (Erdoğan Alkan), Sen Dolayları (Yüksel Pazarkaya), Çıkan Kısmın Özeti (Aral Öztaşkent), Planlar Kalıntı Olduğu Zaman (Tarık Günersel), Yaralı Kuşlar Tanığı (Bilgin Adalı), Omuzumda Bir Puhu Kuşu (Gökhan Cengizhan).

Kurgucu söylemde ilk göze çarpan, koşuk tekniklerine ve dizeleştirmeye sırt dönme oluyor: “Bir armağan bu, bir armağan: / tanla birlikte bastırdı, / uykudayken daha oğul; kuyudan / su çekmeye gittiğinde: gözlerini / yaşartan gül tufanı.” (Kara Bir Zamana Alınlık)

Kimi örneklerinde kısa, kesik bir sıralamayla ortaklaşalığı, yaygınlığı olmayan bir ritm arandığı gözleniyor: “Hiç unutmadım / defneler kuşanmış / ve öpülmüş sabah olmadan kıpkızıl / ağzından / hazırlıksız bir mesih / gibi tanıklığım / köhne bir gemiyle / yeni limanlar ararken / sorulardan üretilmiş..” (Yaralı Kuşlar Tanığı)

Kimi örneklerinde içdökme aracı, sayıklama tonu ağır basan bir söyleyiş öne çıkıyor: “Çerçeveleri tel, gölgeli camlardan başka çağdaş ifade taşımadıklarından, yalnız seslerini duyduğu kişilere yakıştırdığı yüzlerin teki bile aslını tutmamıştı onun.” (Çıkan Kısmın Özeti)

Deneycilik görsel boyuta indirgeniyor: “Kâ ğı da bir iz bırak ma dan / tüm tuş la ra do kun mak / Kâ ğı da bir iz bırak madan / tüm tuş la ra dokun mak” (Planlar Kalıntı Olduğu Zaman)

1983’ün şiirdeki görünümünü saptamaya çalışırken, ikinci olarak, duyulan ilgilere ve takınılan tavra dikkat ettik. Yaşam karşısındaki tavrı, ilgi duyulan sorunları, duyarlık gösterilen izlekleri saptar ve kümelersek, bunlardan bir ‘genel görünüm’ elde edebileceğimizi düşündük. Yaşadığımız zamanla ilişkiyi, yaşamsal ve toplumsal bir gösterge olabileceği için, temel aldık.

Yaşadığımız zamanı yansıtma açısından 40 kitaba bakarsak, (Sen Dolayları, Çıkan Kısmın Özeti, Yaralı Kuşlar Tanığı dışında) yaşanan olay, sorun vb çeşitli yollarla ve değişik oranlarda büyük çoğunluğa yansıyor. Bunlardan Kemal Özer, Aydın Hatipoğlu, Hüseyin Atabaş, Timuçin Özyürekli, İlhan Özdemirci, M.Yılmaz Karaibrahimoğlu’nun kitaplarında güncelliğin yansıması ötekilerden daha baskın. Somut olayları ve onların çağrışımlarını kapsıyor.

Güncel olaylara doğrudan yönelerek değil, bireysel yaşantısının, ilgilerinin, sorunlarının şiirini yazarak, yaşadığımız zamanı kendi psikolojisi, duyarlığı, düşünceleri aracılığıyla yansıtanları ise şöyle sıralayabiliriz: Kulağımız Kirişte (R. Ilgaz), İlahiler (G. Akın), Gözyaşları da Çiçek Açar (A. Bulut), Nereye Uçar Gökyüzü (R. Durbaş), Bir Demet Diken (İ. Uyaroğlu), İzleri Var (S. Nezir), Kuşkuluyum Yaşadığımdan (T. Fişekçi), Kara Şarkılar (H. Haydar), Yorulur Ölümlü Gözleri (S.Vardal), Acıyla Akran (A. Ada), Elinden Tutun Günü (T.Tanyol), Planlar Kalıntı Olduğu Zaman (T. Günersel).

Bu iki kümenin dışında, yaşadığımız zamanı, ülke sınırları dışına da taşırarak, başka bir deyişle zamanımızın bizi de ilgilendiren dış olaylarını şiirlerine yansıtarak, başka boyutlarda gündeme getiren ürünler: Yedi Deryalar Geçsen (Ö. İnce), Ortadoğu Şiirleri (A. Yüce), Sandalım Kıyıya Bağlı (D. Sümer), Yunan Dosyası (A. Cengizkan), Erlangen Şiirleri (H. Bektaş).

Yaşadığımız zamanla ilgisi, genel boyutlarda ya da çok dolaylı, izlekler ve şiirsel alanlar yoluyla olanlar: Kara Bir Zamana Alınlık (A. Oktay), Güz Ey (C. Bektaş), Kıyı (E. Alkan).

Buraya kadar yaptığımız kümelendirmeden sonuçlar çıkarmak istersek, 1983’ün şiirdeki görünümüne söylem olarak anlatımcı ve gelenekçi, ilgi ve tavır olarak da yaşadığımız zamanı yansıtmaya yatkın bir tutum egemen.

ÜRÜNLERE TEK TEK BAKILDIĞINDA

Yaptığımız genellemelerden çıkan bu iki sonucun yanısıra, tek tek baktığımızda, gerek bu sonuçları gerekse şiirsel özellikleri yoğunlaştırmada birtakım ürünlerin ayrı ayrı üzerinde durulmaya hak kazandığını görüyoruz. 1983’ün şiirdeki görünümünü bütünlemek için bu ürünleri tek tek ele alacağız.

İLAHİLER: Gülten Akın, yakın geçmişimizin duygusal plânda bir çeşit hesaplaşmasını yapıyor. Halk şiirinin geleneksel söyleyiş biçimlerinden süzülüp gelen bir söylem geliştirmesi, bu hesaplaşmanın güncelden kaynaklanan ayrıntılarına dilden, dili kullanımdan gelen yüzlerce yıllık birikimi, bellek tanıklığını katıyor. Kitabın oluşturduğu şiirsel atmosfer, okuru yaşadığımız zamanın psikolojisiyle sarıp sarmalıyor ve duyarlık olarak dinamik bir yeniden üretime yöneltiyor.

YEDİ DERYALAR GEÇSEN: Özdemir İnce’nin bu kitaptaki şiirleri de, bir süredir içine girdiği yolda. Ülkenin, zamanın ve yaşamın sınırlarını genişleten yeni örnekler. Sunduğu perspektif, okuru çağdaş bir dünyanın zenginlikleri önüne çıkarıyor. Duyarlığını bileyip ilgi alanlarını genişletiyor.

KARA ŞARKILAR: Hüseyin Haydar’ın kitabı da tümüyle bir şiirsel atmosfer ortaya koyan ürünlerden. Duygudan köklenen, ama bunu belli bir kıvamda tutan coşkulu, ilgili, duyarlı bir atmosfer bu. Ozanın duygu dünyasını, türkü kaynaklı bir ritmle yansıtırken, yaşadığımız zamanın, dünyanın duyarlığını da özümleyip verebiliyor. İç dinamizmi vermeye elverişli folklorik çağrışımlı dil, insanı yaşadığı zamana bağlanmaya, sahip çıkmaya yönelten içerikle bağdaşmış.

GÖZYAŞLARI DA ÇİÇEK AÇAR: Yaşadığı zamana sahip çıkmanın bir başka örneği Abdülkadir Bulut’un kitabı. Tanıklık ve yansıtma olarak kalmıyor yalnız bu sahip çıkma. Kendi geçmiş yaşantısı çevresinde oluşturduğu anısal duyarlığı birtakım değerlere yöneltiyor. Yaşamı sık sık tanımlamaya çalışması yanında, kitabın özellikle “Rahle” ve “Arkadaşlara Dair” bölümlerinde yoğunluk kazanan arkadaşlık kavramına bir değer olarak sahip çıkıyor.

SON DEĞİL: Aydın Hatipoğlu’nun kitabı da bir dizi sahiplenmenin tanığı. Kişilerde ve kişiliklerde odaklanmış değerlere, Yunus Emre’den Şükran Kurdakul’a sıralanan bir duyarlıklar zinciriyle sahip çıkmış. Bu topluca gündeme getirmede, yaşadığımız zamanın boşalttığı değerleri yerli yerine oturtma ve tanıklığı aşmaya hazırlanma çabası yansıyor.

İZLERİ VAR: Seyyit Nezir’in tüm 1980’den sonra yazılmış şiirlerinde yeni bir dil arayışı gözleniyor. Yaşamın tüm çelişki ve ayrıntılarıyla kavranmasına elverecek yoğun, denebilirse çoksesli bir dil... Eleştirisini de, amacını da içinde taşıyan çok katlı bir tanıklığa yönelme çabası, başlı başına bir değer haline gelen yetinmezliğin izlerini gündeme getiriyor.

BİR DEMET DİKEN: Acı, umutsuzluk, karamsarlık gibi nitelikleri su yüzüne çıkaran bir hesaplaşmayı yansıtıyor İsmail Uyaroğlu. Ozanın umutlu, atılımlı, dirençli şiirleriyle birlikte düşünürsek, bugün içinde bulunduğu psikoloji, yaşadığımız zamanın bir başka tanıklığı olarak alınabilir.

(Gösteri – Ocak 1984)

Kemal Özer